Kraków - moje miasto

Witryna w budowie

Strona umieszczona na serwerze darmowych kont Friko.pl

BuiltWithNOF
Wawel - intro

XI. KRAKÓW POD PANOWANIEM AUSTRIACKIM (1846 — 1918)

Zamieszczone poniżej informacje i wybrane ryciny pochodzą z książki “Kalendarz dziejów Krakowa”. Autor: Mirosław Frančić, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964 r.

 

 

 

Demonstracja socjalistyczna na Rynku

 

Demonstracja socjalistyczna na Rynku

W ciągu z górą siedemdziesięcioletnich rządów austriackich Kraków przekształcaj się bardzo powoli w miasto nowoczesne. Klęska pożaru (1850), zamknięcie w wąskich granicach twierdzy (1855—1906), rządy politycznej reakcji, a nade wszystko długotrwałe zacofanie gospodarcze Galicji — wszystko to stanowiło hamulec ekonomicznego i społecznego rozwoju miasta. Dopiero na początku XX w. Kraków wyrósł do rangi poważniejszego centrum przemysłowego. Wcześniej jednak, od lat siedemdziesiątych XIX w., miasto przeżywało okres bujnego wzrostu życia kulturalnego jako siedziba szeregu instytucji naukowych i artystycznych, doniosłych dla życia całego narodu.

 

 

 

Po 1846 r.

Okres po powstaniu krakowskim charakteryzował się surowymi represjami władz austriackich przeciwko uczestnikom wypadków z lutego 1846 r. Na więzienia przekształcone zostały klasztory: paulinów, dominikanów i bernardynów.

 

 

1847 r.

29 stycznia terytorium byłej Rzeczypospolitej Krakowskiej włączono w obręb austriackiego terenu celnego.

13 października zakończono budowę kolei łączącej Kraków z Mysłowicami i dalej z Wrocławiem i Berlinem.

4 listopada zgładzony został Ignacy Zajączkowski, radca apelacyjny i sędzia śledczy, tropiący zaciekle spiski i konspirację polską po roku 1846.

Zmarł Florian Straszewski (ur. 1774), twórca Plant krakowskich.

W Krakowie powstało Towarzystwo Rolniczo-Gospodarskie, grupujące właścicieli ziemskich Zachodniej Galicji; propagowało ono nową technikę rolniczą oraz ochronę interesów wielkiej własności.

 

 

1848 r.

22 lutego w Brukseli podczas uroczystego obchodu drugiej rocznicy rewolucji krakowskiej wygłosił przemówienie Karol Marks, mówiąc m. in.:
„Rewolucja krakowska dała całej Europie chwalebny przykład, utożsamiając sprawę narodową ze sprawą demokracji oraz wyzwolenia klasy uciskanej".

15 marca dotarły do Krakowa pierwsze wieści o rewolucyjnych wydarzeniach w Europie, nazwanych WIOSNĄ LUDÓW.

17 marca doszło w mieście do masowych demonstracji ludności, żądającej przede wszystkim uwolnienia więźniów politycznych, demokratyzacji życia i usunięcia znienawidzonego reżimu zaborczego.

25 marca do Krakowa przybył z Austrii pierwszy transport obejmujący około 150 więźniów politycznych, uwolnionych w wyniku amnestii cesarskiej.

Już w pierwszych dniach masowych demonstracji ludności wysuwane były żądania stworzenia gwardii narodowej, stanowiącej zbrojne ramię zrewolucjonizowanych mas. Wokół utworzenia tej gwardii i jej uzbrojenia wynikło wiele konfliktów pomiędzy ludnością miasta a wojskową załogą austriacką.

29 marca powstał w Krakowie Komitet Obywatelski, pozostający pod kierownictwem Józefa Krzyżanowskiego, przekształcony 6 kwietnia w Narodowy Komitet Krakowski. Stanowił on instytucję, powstałą w warunkach rewolucyjnych, w istocie jednak daleką od tego rewolucjonizmu, jaki przejawiały masy ludności miasta.

23 kwietnia do Krakowa przybyła zza granicy grupa emigrantów, manifestacyjnie witana przez ludność. Władze wojskowe zarządziły natychmiastowe opuszczenie przez nich terytorium Austrii. Ludność miasta nie chcąc dopuścić do samowolnych rządów soldateski rozpoczęła manifestację.

26 kwietnia doszło do pierwszych utarczek pomiędzy wojskiem a uzbrajającą się ludnością miasta. Wojska austriackie, aczkolwiek lepiej uzbrojone, zmuszone zostały do opuszczenia miasta, skąd wycofały się na Wawel. Stamtąd rozpoczęto OSTRZELIWANIE MIASTA — 32 osoby spośród ludności poniosły śmierć. Wieczorem delegacja miejska podpisała kapitulację, na mocy której emigranci mieli natychmiast opuścić Kraków. Bombardowanie Krakowa było pierwszym tego rodzaju wydarzeniem w Europie w czasie Wiosny Ludów. Niebawem armia austriacka ostrzelała Pragę, Lwów i Wiedeń.

19 sierpnia na mocy uchwały sejmowej Kraków otrzymał radę miejską, do której dnia 7 września wybrano 30 radców. To ustępstwo na rzecz samorządu miejskiego zostało faktycznie zlikwidowane już w roku następnym.

3 listopada ukazał się pierwszy numer konserwatywnego dziennika „Czas", wychodzącego w Krakowie do r. 1935 (następnie do r. 1939 w Warszawie). Wokół tego periodyku zebrała się rychło wpływowa grupa działaczy konserwatywnych (Adam Potocki, Paweł Popiel i in.), którzy zwłaszcza po uzyskaniu przez Galicję autonomii doszli do decydującego znaczenia politycznego (zob. r. 1867).

 

 

1848 — 1850 r.

Przeprowadzono regulację Wisły poniżej Krakowa; na terenie samego miasta obniżono koryto rzeki.

 

 

1849 r.

W związku z toczącą się wojną wyzwoleńczą Węgrów przeciw panowaniu austriackiemu, wielu studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego uciekło z Krakowa, by walczyć w szeregach armii węgierskiej.

W maju i czerwcu przez Kraków przemaszerowały oddziały rosyjskie, udające się na węgierski plac boju w pomoc Austrii.

14 czerwca przez Kraków przejeżdżał car Mikołaj I i marszałek Paskiewicz; na Błoniach odbyła się rewia wojsk.

 

 

1850 r.

W lutym Uniwersytet Jagielloński zapoczątkował cykl wykładów powszechnych; jako wykładowca występował m. in. profesor geografii i znany poeta Wincenty Poi.

W maju w przejeździe przez Kraków zatrzymał się w hotelu „Pod Różą" Honoriusz Balzak.

1-8 lipca wybuchł ogromny POŻAR KRAKOWA. Rozpoczął się od Dolnych Młynów i strawił budynki znajdujące się przy ul. Krupniczej, Gołębiej, Wiślnej, Franciszkańskiej, Grodzkiej, Brackiej, Stolarskiej, przy Rynku Głównym (część Linii C—D) oraz przy Małym Rynku. Ogółem spłonęło: 160 domów, 4 kościoły, 2 klasztory. Ponad 1000 rodzin znalazło się bez dachu nad głową. Natychmiast też zawiązał się komitet pomocy pogorzelcom. Pożar Krakowa na długie lata zahamował jego rozwój gospodarczy.

6 października na Wiśle pod miastem pojawił się po raz pierwszy statek parowy; kursował on do Bielan.

Władze austriackie postanowiły przekształcić Kraków w twierdzę. Już wcześniej, w r. 1848, rozpoczęto fortyfikowanie Wawelu, a w latach 1850—53 zbudowano umocnienia wokół kopca Kościuszki. Fortyfikacje krakowskie z połowy XIX w. skrępowały przestrzenny rozwój miasta do początków w. XX (zob. r. 1S56).

14 listopada zawiązano Izbę Przemysłowo-Handlową.

 

 

1851 r.

W październiku do Krakowa przybył cesarz Austrii, Franciszek Józef I, chłodno witany przez społeczeństwo. Przy tej okazji profesorowie Uniwersytetu, nie chcąc występować w oficjalnych mundurach, przywdziali znów dawne togi.

 

 

1852 r.

W Krakowie bawił znany powieściopisarz Józef Korzeniowski (ponownie przyjechał tu w r. 1856).

Powstała fabryka maszyn rolniczych Ludwika Zieleniewskiego. Była to pierwsza nowoczesna fabryka w Krakowie, która z niewielkiego warsztatu przekształciła się na początku XX w. w duży zakład produkcyjny (obecnie Zakłady im. S. Szadkowskiego).

W Paryżu ukazała się praca Waleriana Kalinki pt. Galicja i Kraków pod panowaniem austriackim, krytykująca rządy wiedeńskie z pozycji obozu prawicy polskiej,

 

 

1853 r.

W czerwcu otwarta została w Krakowie pierwsza wystawa rolnicza (płody rolne i maszyny); znajdowała się ona na terenach położonych przy ul. Lubicz.

 

 

1854 r.

1marca z inicjatywy Walerego Wielogłowskiego powstało Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie (zob. r. 1901).

 

 

1855 r.

Zmarł Piotr Michałowski (ur. 1800), znakomity malarz, ściśle związany z Krakowem.

Epidemia cholery.

 

 

1856 r.

2 lutego otwarto kolej Kraków—Dębica, długości 111 km; w r. 1858 przedłużono ją do Rzeszowa, a w 1861 — do Lwowa.

26 maja, po ukończeniu robót fortyfikacyjnych oraz zbudowaniu m. in. wału wzdłuż dzisiejszych Alei Trzech Wieszczów, Kraków ogłoszony został twierdzą (zob. r. 1905).

 

 

1857 r.

Zaprowadzono oświetlenie gazowe w śródmieściu. Powstała gazownia założona przez prywatne niemieckie towarzystwo akcyjne z Dessau. W r. 1886 miasto odkupiło jej akcje; w latach 1922—27 gazownia uległa gruntownej rozbudowie.

 

 

1858 r.

Wprowadzona została kolejna numeracja domów; w r. 1880 nastąpiła ponowna numeracja, obowiązująca do dzisiaj.

Miasto zostało podzielone na VIII dzielnic: Śródmieście, Wawel, Nowy Świat, Piasek, Kleparz, Wesoła, Stradom, Kazimierz.

Krakowskie obserwatorium astronomiczne zostało przebudowane dzięki staraniom prof. Józefa Karlińskiego.

We wrześniu otwarta została wystawa starożytności archeologicznych, na której pokazano m. in. kamienie mikorzyńskie oraz posąg Światowida.

 

 

1859 r.

Władze wojskowe wydały zakaz zabudowy przestrzeni, położonych na zewnątrz pasa fortyfikacyjnego (do ok. 1700 m). Pozostawiono jedynie istniejące domki parterowe, których właściciele mieli obowiązek dokonać ich rozbiórki na każde wezwanie władz wojskowych.

Deputacja studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego udała się do Wiednia dla przedstawienia adresu, domagającego się spolszczenia Uniwersytetu. Organizatorem tego pierwszego wystąpienia studentów polskich był Alfred Szczepański.

 

 

1860 r.

Na Uniwersytecie Jagiellońskim zostało przywrócone prawo wybierania rektora i dziekanów. W r. 1861 pierwszym wybranym rektorem został Józef Dietl (ur. 1804) (zob. r. 1866).

Istniejący dotąd Rząd Krajowy dla Galicji Zachodniej z siedzibą w Krakowie został zlikwidowany, a stolica Galicji przeniesiona do Lwowa.

Powstało Towarzystwo Ubezpieczeń „Florianka".

Zmarł przebywający od lat w Krakowie gen. Jan Skrzynecki (ur. 1787), dowódca z powstania listopadowego (pochowany w kościele Dominikanów).

Zmarł Karol Roman Kremer (ur. 1812), architekt, od r. 1841 dyrektor Urzędu Budownictwa Rzeczypospolitej Krakowskiej. Odnowił gmach Collegium Maius, wieżę kościoła Mariackiego, Barbakan, wspólnie z Tomaszem Majewskim przebudował gmach Starego Teatru.

 

 

1861 r.

Na Uniwersytecie dla przedmiotów ogólnych wprowadzony został język polski jako wykładowy. Ostateczna repolonizacja Uniwersytetu w r. 1869/70 zakończyła istniejący od r. 1851 nacisk germanizacyjny.

W związku z trwającym w Warszawie okresem manifestacji, również w Krakowie doszło do patriotycznych wystąpień głównie młodzieży akademickiej i szkolnej. Prowadziło to do represji ze strony władz.

 

 

1862 r.

24 kwietnia podczas manifestacji patrol wojskowy oddał salwę do przechodniów przy ul. Mikołajskiej.

Zmarł Franciszek Wężyk (ur. 1785) od r. 1809 przebywający stale w Krakowie, autor poematu Okolice Krakowa (1820), fundator budynku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przy ul. Sławkowskiej 17.

 

 

1863 r.

W związku z wybuchem POWSTANIA STYCZNIOWEGO w Królestwie Polskim Kraków stał się ważnym ośrodkiem jako baza wojskowa dla powstania (wysyłka ochotników, żywności i broni). Jeszcze w październiku 1862 r. powstała tu Rada Naczelna Galicyjska. Obok niej istniała konserwatywna grupa polityczna, związana z dziennikiem „Czas", pozostająca w ożywionych kontaktach z ugrupowaniem „białych" w Królestwie.

W lutym wszystkie siły patriotyczne w Krakowie wspomagały walczący w okolicach Miechowa oddział partyzancki Apolinarego Kurowskiego. Po rozbiciu tej grupy przez wojska rosyjskie pod Miechowem do Krakowa napłynęli rozbitkowie.

W marcu w związku z upadkiem pierwszej dyktatury w powstaniu, Ludwika Mierosławskiego, odbywający się w Krakowie tajny zjazd przedstawicieli konserwatywnych desygnował na to stanowisko Mariana Langiewicza, reprezentującego kierunek polityczny „białych". Pod koniec marca do Krakowa przybył przedstawiciel Rządu Narodowego Stefan Bobrowski, prowadzący śledztwo w sprawie tej samowolnej nominacji.

W lipcu wyruszyła z Krakowa wyprawa gen. Zygmunta Jordana; została ona rozbita przez wojska rosyjskie pod Komorowem.

W sierpniu w Krakowie przebywał jako wysłannik Rządu Narodowego Romuald Traugutt, późniejszy ostatni dyktator powstania.

Przebudowany został most kolejowy nad Wisłą; dzisiaj w charakterze kamiennego wiaduktu znajduje się on na początku ul. Grzegórzeckiej.

Aleksander Przeździecki rozpoczął w Krakowie edycję Dziel wszystkich Jana Długosza (całość 14 tomów do r. 1887).

 

 

1864 r.

19 lutego na terenie całej Galicji wprowadzony został stan oblężenia; utrudniło to pomoc udzielaną z Krakowa powstańcom w Królestwie.

Jan Matejko zdobył złoty medal na wystawie w Paryżu za obraz Kazanie Skargi (zob. r. 1870).

Zarząd miejski kupił za 130 000 koron spalony w r. 1850 pałac Wielopolskich i po odbudowaniu umieścił tu urzędy miejskie.

Ukończony został dom Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przy ul. Sławkowskiej 17 według projektu Filipa Pokutyńskiego (zob. r. 1872).

 

 

1865 r.

Miasto zorganizowało ochotniczą straż pożarną; od r. 1873 przekształciła się ona na zawodową (zob. r. 1877— 79).

Za granicą zmarł Michał Wiszniewski (ur. 1794), profesor UJ, autor Historii literatury polskiej (1840—45).

20 listopada w Galicji zniesiono stan wyjątkowy, wprowadzony tutaj od początku r. 1864.

Rozpoczął się okres świetności teatru krakowskiego: Adam Skorupka objął dyrekcję i prowadził ją do r. 1871, w latach 1871—85 funkcję tę przejął Stanisław Koźmian. Z okresem tym związane były pierwsze występy Heleny Modrzejewskiej na scenie krakowskiej (1865—68) (zob. r. 1903).

 

 

1866 r.

Wojna austriacko-pruska; w Krakowie ogłoszono stan oblężenia z uwagi na sąsiedztwo granicy pruskiej.

Sejm austriacki uchwalił statut dla Krakowa, nadający miastu dużą samodzielność. Stanowiło to POCZĄTEK SAMORZĄDU MIEJSKIEGO (zob. r. 1870).

We wrześniu 2027 wyborców wybrało 60 radnych miejskich, którzy dnia 14 września jednogłośnie wybrali JÓZEFA DIETLA na stanowisko prezydenta miasta (w r. 1872 wybrany ponownie, w 1874 zrzekł się funkcji — zob. r. 1874). Nowy prezydent ogłosił niebawem swój program unowocześnienia miasta, wysuwając konieczność zbudowania wodociągów i kanalizacji, regulacji Wisły, odnowienia Sukiennic, zbudowania teatru itd.

We wrześniu panowała w mieście epidemia cholery.

Z inicjatywy lekarza Aleksandra Kremera powstało w Krakowie Towarzystwo Lekarskie.

Założono Towarzystwo Muzyczne (zob. r. 1888).

Początek restauracji wielkiego ołtarza w kościele Mariackim (zob. r. 1869).

Ukazał się „Przegląd Polski" (wychodził do r. 1914), organ „stańczyków". W r. 1869 na jego łamach zamieszczona została znana i głośna „Teka Stańczyka", stanowiąca polityczne credo tej grupy, która wycisnęła swe piętno na polityce Galicji i Krakowa (Stanisław Koźmian, Józef Szujski, Stanisław Tarnowski).

1grudnia wystawiono w Krakowie po raz pierwszy operę Halka Stanisława Moniuszki. Pod koniec grudnia wysłuchał jej tu twórca, przebywający w Krakowie.

 

 

1867 r.

Galicja weszła w okres tzw. ERY AUTONOMICZNEJ: Wiedeń zrezygnował z części swej władzy na rzecz sejmu i Wydziału Krajowego we Lwowie. Władza w kraju z rąk biurokracji austriackiej przeszła do konserwatystów polskich. Z nimi też walczyć będą masy ludowe o władzę w kraju.

Żydzi w Galicji i w Krakowie otrzymali pełne równouprawnienie; w wyniku likwidacji ich społecznej i kulturalnej izolacji wielu z nich zaczęło działać w środowisku krakowskim w zakresie nauki i kultury polskiej (Ludwik Gumplowicz, Wilhelm Feldman i in.).

Po raz pierwszy na terenie Krakowa zaczęły kursować omnibusy konne.

W lutym odbyły się pierwsze wybory do sejmu krajowego.

W kwietniu studenci Uniwersytetu założyli „Czytelnię Akademicką".

Po prawie stuletniej nieobecności powrócili do Krakowa jezuici i usadowili się na Wesołej, gdzie niebawem rozpoczęto budowę kościoła (ukończonego w r. 1921).

 

 

1868 r.

Pierwsza manifestacja patriotyczna z okazji rocznicy Konstytucji 3 maja. Inicjatorem jej był znany pisarz Michał Bałucki.

3 sierpnia zmarł w Krakowie znany księgarz, antykwariusz, zbieracz i autor dzieł z historii Krakowa, Ambroży Grabowski (ur. 1782). Napisał pierwszy w XIX w. przewodnik po Krakowie, pt. Historyczny opis miasta Krakowa i jego okolic (1322).

 W Krakowie zmarł Józef Simmler (ur. 1823), malarz historyczny.

Dyrektorem Biblioteki Jagiellońskiej został Karol Estreicher, twórca bibliografii narodowej (zob. r. 1871).

Odkryto ślady budowli Akademii Kazimierzowskiej przy placu Wolnica (Bawół).

Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych założyło Kasę Oszczędności, która w r. 1874 przeszła pod kontrolę miasta. Kasa Oszczędności służyła finansową pomocą dla ratowania zabytków (np. wykupno Wawelu z rąk wojska austriackiego).

 

 

1869 r.

W styczniu przybył do Krakowa poeta i działacz powstania styczniowego Apollo Korzeniowski z synem Józefem Konradem, znanym później pisarzem tworzącym w języku angielskim.

W lipcu odkryto w katedrze wawelskiej grób Kazimierza Wielkiego, któremu w dniu 8 lipca sprawiono drugi pogrzeb. Uroczystość ta wywarła silne wrażenie na współczesnych i potomnych (S. Wyspiański).

W lipcu doszło w mieście do antyklerykalnych wystąpień ludności, skierowanych przeciw krakowskim klasztorom. Wystąpienia związane były ze sprawą zakonnicy Barbary Ubryk, umysłowo chorej, więzionej w okropnych warunkach w klasztorze Dominikanek na Wesołej. 24 lipca około 6000 ludzi manifestowało na Rynku, a w nocy z 24 na 25 tłumy dokonały napadów na klasztory, które mogły się obronić jedynie dzięki asyście wojskowej.

9 listopada po remoncie odsłonięte w kościele Mariackim wielki ołtarz Wita Stwosza.

Zaczęło wychodzić liberalne czasopismo krakowskie „Kraj" (do r. 1874), wydawane przez Ludwika Gumplowicza.

 W Krakowie powstał Bank dla Przemysłu i Handlu.

 

 

1870 r.

Adrian Baraniecki, inicjator powstałego w r. 1868 w Krakowie Muzeum Techniczno-Przemysłowego, założył „Wyższe kursy dla kobiet", umożliwiające im zdobycie kwalifikacji w różnych dziedzinach praktycznych wobec niedopuszczania ich na Uniwersytet (zob. r. 1897). Kursy te przejęte zostały przez miasto i istniały do r. 1924.

Do tego czasu zreorganizowano administrację miasta zgodnie z projektami Dietla z r. 1867; ludność Krakowa wynosiła 49 833 mieszkańców, w porównaniu z 39 716 w r. 1857. Ten nikły wzrost był wynikiem katastrofalnych skutków pożaru w r. 1850.

Zburzono budynek tzw. „Komisji" (dawniej Wielkiej Wagi), znajdujący się na Rynku.

Jan Matejko został profesorem Szkoły Sztuk Pięknych; w r. 1873 wybrano go jej dyrektorem.

Michał Bałucki wydał swoje Tajemnice Krakowa.

Zmarli: redaktor „Czasu" Maurycy Mann (ur. 1814), historyk Antoni Walewski (ur. 1805), jeden z poprzedników krakowskiej szkoły historycznej, oraz wybitny historyk prawa polskiego Antoni Zygmunt Helcel (ur. 1808).

 

 

1871 r.

Rada miejska rozpisała pożyczkę w wysokości l 500 000 koron na cele odnowienia miasta, w tym na remont Sukiennic (zob. r. 1875).

Radny Walery Rzewuski wysunął projekt zasypania koryta Starej Wisły, płynącej pomiędzy Krakowem a Kazimierzem (zob. r. 1878).

W Krakowie ukazał się pierwszy tom Bibliografii polskiej Karola Estreichera, monumentalnego dzieła rejestrującego całość piśmiennictwa polskiego.

W czerwcu powołana została do życia Komisja Plantacyjna z zadaniem uporządkowania Plant krakowskich. Dzięki niej Planty zostały ozdobione kwietnikami oraz oświetlone. Umieszczono tu również szereg pomników: w r. 1874 obelisk Floriana Straszewskiego (rzeźbił E. Stehlik), w 1886 — Jadwigi i Jagiełły (T. Sosnowski) oraz ku czci Bohdana Zaleskiego (P. Weloński), w 1889 — Grażyny (A. Daun) i Lilii Wenedy (A. Daun), w 1901 — Artura Grottgera (W. Szymanowski) i w 1914 — Michała Bałuckiego (T. Błotnicki).

Do Krakowa przybyła pierwsza liczna wycieczka ludności Śląska znajdującego się pod rządami pruskimi. Dało to początek późniejszemu zbliżeniu grodu podwawelskiego z ludnością tej części Polski.

 

 

1872 r.

16 lutego zatwierdzony został statut AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI (w latach 1918—1952 Polska Akademia Umiejętności), czołowej instytucja nauki polskiej w okresie rozbiorowym. Akademia dzieliła się na 3 wydziały (filologiczny, historyczno-filozoficzny i matematyczno-przyrodniczy) i wnet rozwinęła ożywioną działalność naukową. Jej prezesami byli kolejno: Józef Majer, Stanisław Tarnowski, Kazimierz Morawski, Jan Rozwadowski, Kazimierz Kostanecki, Stanisław Kutrzeba i Kazimierz Nitsch.

W Krakowie zmarł Józef Narzymski (ur. 1839), uczestnik władz powstania styczniowego i przedstawiciel lewego skrzydła „czerwonych", autor dramatyczny i reprezentant tzw. komedii społecznej.

Radny Walery Rzewuski postawił wniosek, by na placu Św. Ducha wzniesiony został teatr (zob. r. 1891).

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX w. Uniwersytet Krakowski stał się poważnym ośrodkiem badań naukowych. Spośród profesorów należy wymienić: Józefa Majera, Józefa Dietla, Józefa Szujskiego, Antoniego Małeckiego, Juliana Dunajewskiego, Wincentego Pola, Józefa Kremera, Karola Olszewskiego i Zygmunta Wróblewskiego.

 

 

1873 r.

Pierwsze wybory do Rady Państwa.

Młodzież akademicka Krakowa na wieczorze poświęconym rocznicy urodzin Adama Mickiewicza postanowiła rozpocząć starania o sprowadzenie zwłok poety do Krakowa. Inicjatywa ta natrafiła na opory ze strony konserwatystów (zob. r. 1890).

Epidemia cholery: w Krakowie zmarło 1575 osób.

 

 

1874 r.

15 czerwca Józef Dietl zrezygnował z funkcji prezydenta miasta (zm. 1878); dwa tygodnie później wybrany został Mikołaj Zyblikiewicz, adwokat; był on prezydentem do r. 1881 (zm. 1886).

Józef Konrad Korzeniowski, przebywający dotąd w Krakowie, opuścił miasto i udał się za granicę. Do Krakowa przybył dopiero po 40 latach jako znany już pisarz (zob. r. 1914).

Zmarł w Krakowie Andrzej Zamoyski (ur. 1800), działacz szlachecki w Królestwie Polskim w okresie poprzedzającym powstanie styczniowe.

 

 

1875 r.

W lipcu zarząd miejski zawarł umowę z architektem Tomaszem Prylińskim na odbudowę Sukiennic. Prace ukończono w r. 1879 (zob.)

Instytut Techniczny przemianowany został na Szkołę Przemysłową.

Zmarli: Wojciech Korneli Stattler (ur. 1800), malarz, oraz Józef Kremer (ur. 1806), profesor filozofii UJ, autor licznych dzieł z zakresu estetyki.

 

 

1877 r.

Zmarli w Krakowie: Aleksander Kotsis (ur. 1836), malarz scen rodzajowych z życia ludu wiejskiego, oraz Lucjan Siemieński (ur. 1809), poeta i tłumacz, redaktor „Czasu".

Zbudowana została fabryka tytoniu i cygar, druga z kolei (po Zieleniewskim) fabryka krakowska.

 

 

1877 —1879 r.

 Wzniesiono budynek straży pożarnej.

 

 

1878 r.

Zbudowano na Grzegórzkach rzeźnię miejską.

Władze wojskowe wzniosły budynki koszarowe przy ul. Szlak i Warszawskiej.

Otwarcie MUZEUM CZARTORYSKICH. Znalazło ono pomieszczenie w budynkach przy ul. Pijarskiej (w tym również w dawnym arsenale miejskim) odnowionych według projektów Maurycego Ouradou. Zbiory gromadzone były od początków w. XIX w Puławach, po r. 1831 w Paryżu, zaś r. 1876 przeniesione zostały z inicjatywy ks. Władysława Czartoryskiego do Krakowa. Obecnie stanowią oddział Muzeum Narodowego,

We wrześniu przybył do Galicji z Królestwa Polskiego LUDWIK WARYŃSKI, wybitny działacz socjalistyczny. W grudniu rozpoczął działalność w Krakowie, zakładając pierwsze kółko socjalistyczne. Zwolenników zdobył przede wszystkich wśród studentów Seminarium Nauczycielskiego i Szkoły Sztuk Pięknych.

Opublikowane zostało dzieło profesora UJ Michała Dobrzyńskiego Dzieje Polski w zarysie, sztandarowa praca tzw. krakowskiej szkoły historycznej.

Rozpoczęto likwidowanie koryta Starej Wisły; do r. 1880 zasypano je od Skałki do ul. Blich (zob. r. 1887).

Antoni Hawełka otworzył sklep kolonialny w Rynku przy A—B; od r. 1913 popularna firma przeniosła się do pałacu Spiskiego.

 

 

1879 r.

W lutym policja krakowska dokonała aresztowań wśród działającego na terenie miasta ugrupowania socjalistycznego L. Waryńskiego. Aresztowani trzymani byli przez rok w więzieniu u św. Michała i dopiero na początku r. 1880 postawieni zostali przed sądem.

17 lipca otwarto budynek Szkoły Sztuk Pięknych, wykonany według projektu Macieja Moraczewskiego.

2 października w Krakowie obchodzono uroczyście 50-lecie twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego. W obecności jubilata odbył się wspaniały bal w Sukiennicach. Malarz Henryk Siemiradzki ofiarował z tej okazji obraz Pochodnie Nerona, inicjując swym darem zbiory przyszłego MUZEUM NARODOWEGO w Krakowie.

3 października nastąpiło uroczyste otwarcie odbudowanych Sukiennic.

Zmarł Aleksander Gryglewski (ur. 1833), malarz starej architektury krakowskiej.

 

 

1880 r.

16 lutego w sądzie krakowskim rozpoczął się PIERWSZY PROCES PRZECIWKO SOCJALISTOM: Ludwikowi Waryńskiemu i 34 towarzyszom. Po dwumiesięcznym przewodzie sądowym w dniu 16 kwietnia wydano wyrok uniewinniający wszystkich oskarżonych. Rozbita przez policję pierwsza organizacja socjalistyczna w Krakowie rychło się odrodziła. Po wyjeździe Waryńskiego do Genewy ruchem krakowskim kierowali Jan Schmiedhausen i Adam Dąbrowski; zaaresztowani przez policję w sierpniu 1881, postawieni zostali przed sąd w październiku tego roku.

18 maja rozpoczął obrady w Krakowie pierwszy Zjazd Historyków Polskich (zob. r. 1900).

19 maja odbył się powtórny pogrzeb Jana Długosza. Zwłoki jego złożono w krypcie Na Skałce (zbudowanej w latach 1877—80 przez Teofila Żebrawskiego); odtąd w miejscu tym zaczęto chować ludzi zasłużonych dla kultury polskiej: w r. 1881 — W. Pola i L. Siemieńskiego, w 1887 — J. I. Kraszewskiego, w 1893 — T. Lenartowicza, w 1897 — A. Asnyka, w 1902 — H. Siemiradzkiego, w 1907 — S. Wyspiańskiego, w 1929 — J. Malczewskiego, w 1937 — K. Szymanowskiego, w 1954 — L. Solskiego, w 1955 — T. Banachiewicza. Tak więc Kraków ponownie stawał się nekropolią wybitnych Polaków (zob. r. 1890).

 

 

1881 r.

18 marca rozpoczął swój pierwszy kurs tramwaj konny w Krakowie. Jedyna linia prowadziła od mostu Podgórskiego przez Rynek i bramę Floriańską do dworca kolejowego. W r. 1886 otwarto drugą linię na trasie Rynek — ul. Karmelicka — park Krakowski (zob. r. 1901).

Prezydentem Krakowa wybrany został adwokat, dr Ferdynand Weigel (do r. 1884).

Założona została Akademia Handlowa.

 

 

1883 r.

Architekt Feliks Księżarski rozpoczął budową gmachu Collegium Novum (ukończone w r. 1887).

Uroczyście obchodzono 200 rocznicę odsieczy wiedeńskiej.

W Krakowie po raz pierwszy pojawiło się oświetlenie elektryczne; zainstalowane zostało czasowo w związku z uroczystościami wiedeńskimi i ograniczało się jedynie do Rynku.

Rozpoczęto wydawanie Statystyki miasta Krakowa (ukazało się 10 tomów). Cenne to dzieło wychodziło z inicjatywy kierowników miejskiego biura statystycznego, Józefa Kleczyńskiego i Romana Sikorskiego.

Zmarł Józef Szujski (ur. 1835), znany historyk, sekretarz Akademii Umiejętności, oraz Władysław Ludwik Anczyc (ur. 1823), autor popularnego utworu scenicznego Kościuszko pod Racławicami (1881), założyciel drukarni w Krakowie (1875).

Dwaj chemicy krakowscy, profesorowie UJ KAROL OLSZEWSKI i ZYGMUNT WRÓBLEWSKI dokonali po raz pierwszy na świecie skroplenia tlenu, następnie azotu i tlenku węgla.

 

 

1884 r.

W czerwcu Kraków dotknięty został klęską powodzi.

Zaprowadzone zostały pierwsze telefony w mieście. W r. 1896 ukazała się pierwsza książka telefoniczna: w Krakowie było wówczas 280 aparatów (w r. 1963 — ok. 30 000).

Prezydentem miasta wybrany został adwokat dr Feliks Szlachtowski (do r. 1893).

W sierpniu oddano do użytku kolej Oświęcim—Podgórze.

W Krakowie zaczął się ukazywać „Przegląd Powszechny" (do r. 1951), miesięcznik wydawany przez jezuitów.

 

 

1885 r.

W lutym powstała w Krakowie organizacja „Sokół”; pierwszym prezesem został M. Bałucki. W r. 1889 rozpoczęto budowę sali gimnastycznej przy ówczesnej, ul. Wolskiej (dziś Manifestu Lipcowego). W r. 1891 zorganizowano oddział wioślarski, a w 1895 — kolarski.

Założony został park Krakowski, w którym początkowo umieszczono zwierzyniec.

Napoleon Cybulski został profesorem fizjologii na UJ. Z jego nazwiskiem związane jest powstanie lekarskiej szkoły naukowej krakowskiej.

Zmarł Aleksander Szukiewicz (ur. 1816), od r. 1852 polityczny redaktor „Czasu".

 

 

1886 r.

W czerwcu rada miejska powzięła decyzję budowy teatru na placu Św. Ducha. W związku z tym należało zburzyć zrujnowane budynki dawnego szpitala duchaków. Dokonane to zostało pomimo sprzeciwu ludzi pragnących zachować ten zabytek średniowiecznego budownictwa szpitalnego (m. in. J. Matejki) (zob. r. 1891).

Zmarła Anna Libera (ur. 1804), poetka, ogłaszająca swe utwory od r. 1842 pod pseudonimem Anny Krakowianki.

 

 

1887 r.

Zorganizowano krajową wystawę rolniczo-przemysłową; na terenach powystawowych z inicjatywy prof. Henryka Jordana założony został park nazwany jego imieniem (r. 1889).

Rozpoczęto porządkowanie terenów dawnego koryta Wisły, które nazwane zostały plantami Dietlowskimi.

Regulacja Rudawy pomiędzy Łobzowem a Zwierzyńcem.

W Krakowie powstał Zakład Surowic i Szczepionek kierowany przez dr Odona Bujwida, profesora UJ, znanego działacza postępowego, opiekuna wolnomyślicielskich kół studenckich na początku XX w.

 

 

1887 —1888 r.

Powstała kolej obwodowa, biegnąca wałem fortecznym na miejscu dzisiejszych Alei Trzech Wieszczów, przez Dębniki do Bonarki; w związku z tym zbudowano w r. 1888 most na Wiśle, tzw. most Dębnicki.

 

 

1888 r.

Dotychczasowa szkoła Towarzystwa Muzycznego została przekształcona na Konserwatorium. Jego pierwszym dyrektorem został Władysław Żeleński.

 

 

1888 —1895 r.

Wychodził „Świat", czasopismo literackie, redagowane przez Zygmunta Sarneckiego.

 

 

1889 r.

Zbudowana została klinika chirurgiczna UJ oraz Collegium Medicum.

 

 

1889/1890 r.

W grudniu i styczniu studenci UJ demonstrowali przeciw rektorowi Edwardowi Korczyńskiemu za jego wrogie nastawienie wobec postępowych kierunków studenckich.

 

 

1889 —1891 r.

 Pod kierunkiem Jana Matejki i według jego projektów prowadzono w kościele Mariackim prace nad polichromią wnętrza świątyni.

 

 

1890 r.

4 lipca odbył się uroczysty POGRZEB ADAMA MICKIEWICZA, którego zwłoki sprowadzono z Paryża; poeta pochowany został w osobnej krypcie na Wawelu (obok niego w r. 1927 spoczęły zwłoki Juliusza Słowackiego).

Rozpoczęto budowę Zakładu dla starców im. Helclów według projektu T. Prylińskiego; zakład powstał z zapisu Anny Helclowej (zm. 1880), wdowy po profesorze UJ.

26 marca rozpoczęto budowę gmachu Teatru im. J. Słowackiego; architektem był Jan Zawieyski (zob. r. 1893).

 

 

1891 r.

Przy wydziale filozoficznym UJ powstało Studium Rolnicze, które niebawem wyodrębniło się jako osobny wydział (zob. r. 1953).

Powstało Towarzystwo Ratunkowe Ochotnicze, późniejsze Pogotowie Ratunkowe.

Założono pierwszą młodzieżową organizację socjalistyczną pn. „Siła". W lipcu urządziła ona pierwsze publiczne zgromadzenie socjalistyczne w Krakowie. Organizacja ta, łącznie z podobnymi, zakładanymi na terenie całej Galicji, stanowiła podstawę Polskiej Partii Socjaldemokratycznej Galicji i Śląska (PPSD), jaka ostatecznie powstała w r. 1892.

Ukazał się pierwszy socjalistyczny dwutygodnik „NAPRZÓD"; w r. 1895 przekształcony został na tygodnik, a w r. 1901 — na dziennik (jego długoletnim redaktorem był Ignacy Daszyński).

18 czerwca odbył się pierwszy proces studentów oskarżonych o działalność socjalistyczną; był to tzw. proces E. Breitera i towarzyszy („proces dziesięciu"). Wszyscy oskarżeni zostali uniewinnieni.

Na posiedzeniu Komitetu Obywatelskiego dla uczczenia setnej rocznicy Konstytucji 3 maja powstało Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz wysunięto projekt „stałego teatru dla ludu".

 

 

1892 r.

W lipcu odbył się drugi proces akademików oskarżonych o działalność socjalistyczną.

 

 

1893 r.

Pierwszy uroczysty i masowy OBCHÓD ŚWIĘTA PIERWSZEGO MAJA na terenie Krakowa. W ujeżdżalni przy ul. Zwierzynieckiej zgromadziło się około 7000 ludzi, by wysłuchać przemówienia Ignacego Daszyńskiego, wybijającego się wówczas działacza socjalistycznego w Galicji.

Prezydentem Krakowa wybrany został Józef Friedlein (do r. 1904), znany księgarz krakowski.

W czerwcu rozpoczął działalność Teatr Ludowy, początkowo w budynku Teatru Letniego w parku Krakowskim. Po długiej przerwie inicjatywa ta została podjęta przez Stanisława Knake-Zawadzkiego, którego zespół dawał przedstawienia w budynku obok kościoła Kapucynów.

21 października otwarto gmach TEATRU IM. J. SŁOWACKIEGO; pierwszym dyrektorem został Tadeusz Pawlikowski (do r. 1899).

Zmarł Jan Matejko (ur. 1838).

Zmarł Józef Bliziński (ur. 1827), od r. 1888 stale przebywający w Krakowie, wybitny komediopisarz, autor Pana Damazego.

 

 

1894 r.

W maju miał miejsce pierwszy większy strajk w Krakowie; objął on 137 robotników (piekarzy).

Początki Muzeum im. Czapskich (zbiór zawiera ok. 260 000 monet i medali) zainicjowanego przez Emeryka Hutten-Czapskiego; obecnie oddział Muzeum Narodowego przy ul. Manifestu Lipcowego 12.

Zmarł Henryk Rodakowski (ur. 1823), znany malarz.

 

 

1895 r.

Dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych został Julian Fałat (zob. r. 1900).

Zmarł Gustaw Ehrenberg (ur. 1818), działający tu w Stowarzyszeniu Ludu Polskiego w latach 1835—38; zesłany później na Syberię, skąd wrócił w r. 1870 i osiadł w Krakowie; autor pieśni Gdy naród do boju.

STANISŁAW WYSPIAŃSKI wykonał polichromię kościoła Franciszkanów oraz zaprojektował witraże do tego kościoła.

Powstała Drukarnia Narodowa (gmach przy ul. Manifestu Lipcowego zbudowany został w r. 1912).

Jan Apolinary Michalik założył przy ul. Floriańskiej swą znaną kawiarnię, która na początku wieku, pod nazwą „Jamy Michalikowej", stała się siedzibą kabaretu literackiego „Zielony Balonik" (zob. r. 1905).

Po śmierci Albina Dunajewskiego biskupem krakowskim został Jan Puzyna, skrajnie konserwatywny i lojalny wobec Austrii. Jego sprzeciw uniemożliwił sprowadzenie w r. 1909 zwłok Juliusza Słowackiego na Wawel (stało się to dopiero w r. 1927 — zob.).

 

 

1896 r.

W lipcu wybuchł wielki strajk robotników budowlanych, cieśli i murarzy; objął on około 1000 robotników.

Powstała kawiarnia Turlińskiego „Pod Pawiem" przy ul. Szpitalnej, początkowa siedziba literackiej bohemy.

 

 

1897 r.

Założono pierwsze żeńskie gimnazjum w Krakowie.

Udostępniono studia dla kobiet; zrazu na wydziale filozoficznym, od r. 1900 — lekarskim, od 1905 — prawnym.

W Krakowie gościła mediolańska „La Scala".

W wyborach do Rady Państwa posłem został Ignacy Daszyński jako reprezentant robotniczego Podgórza i powiatu krakowskiego. Był to pierwszy wybór posła socjalistycznego. Daszyński otrzymał 22 000 głosów, a jego konserwatywny przeciwnik 3000 głosów.

Ludwik Szczepański założył czasopismo „Życie", które później redagował Ignacy Maciejowski (Sewer) i Artur Górski, a od r. 1898 Stanisław Przybyszewski. Czasopismo to stało się wojującym organem Młodej Polski.

W Krakowie zmarł poeta i polityk Adam Asnyk (ur. 1838). W mieście przebywał on od r. 1870, tu założył demokratyczny dziennik „Reforma", był również inicjatorem zorganizowania Towarzystwa Szkoły Ludowej.

 

 

1898 r.

W Krakowie ogłoszony został stan wyjątkowy w związku z antysemickimi wystąpieniami na terenie Sądecczyzny. Rozwiązane zostały wszelkie organizacje socjalistyczne, a „Naprzód" skonfiskowany.

6 marca w dawnej pracowni i mieszkaniu wielkiego malarza przy ul. Floriańskiej 41 otwarto „Dom Matejki", gdzie zgromadzono zbiory muzealne.

Na Rynku krakowskim odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza; postać poety rzeźbił Teodor Rygier. W r. 1940 pomnik został zniszczony przez hitlerowców.

Wykonano wykop pod torami kolejowymi przy ul. Lubicz.

Zmarł Józef Wawel-Louis (ur. 1832), pamiętnikarz.

 

 

1899 r.

W Krakowie odbył się Zjazd Dziennikarzy Słowiańskich ze wszystkich krajów słowiańskich Austro-Węgier.

Dyrektorem Teatru im. J. Słowackiego został Józef Kotarbiński (do r. 1905, potem w latach 1905—13 — Ludwik Solski).

Pod redakcją Wilhelma Feldmana zaczął wychodzić miesięcznik „Krytyka" (istniał do r. 1914). Było to pismo literacko-społeczne o zdecydowanie postępowym charakterze, w pewnych punktach zbliżone nawet do socjalizmu.

Kraków uzyskał połączenie kolejowe z Chabówką.

Zmarł na „Kossakówce" znakomity malarz Juliusz Kossak (ur. 1824).

 

 

1900 r.

24 lutego dawna Szkoła Sztuk Pięknych została przekształcona w AKADEMIĘ SZTUK PIĘKNYCH.

2—6 czerwca obradował III Zjazd Historyków Polskich.

7 czerwca obchodzono uroczyście jubileusz 500-LECIA ODNOWIENIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO.

Zmarł Władysław Łuszczkiewicz (ur. 1828), historyk sztuki, badacz przeszłości Krakowa.

 

 

1901 r.

14 lutego otwarto wodociągi miejskie, nad których realizacją pracowano przez 30 lat. Wzniesione zostały nad Wisłą, a twórcą ich był inż. Roman Ingarden.

16 marca Teatr im. J. Słowackiego wystawił dramat Stanisława Wyspiańskiego Wesele. Utwór został przez artystę rozpoczęty w listopadzie 1900, a ukończony w lutym 1901 r.

Tego samego dnia pojawił się na ulicach Krakowa pierwszy tramwaj elektryczny.

Rada Państwa w Wiedniu przyjęła ustawę o połączeniu kanałem Dunaju z Wisłą; Kraków miał w tych planach odegrać doniosłą rolę głównego portu wiślanego w Austrii. Plany te nie zostały zrealizowane.

Otwarty został gmach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych przy ul. Szczepańskiej; projektował go F. Mączyński.

Zmarł Ignacy Maciejowski-Sewer (ur. 1839), znany pisarz, a równocześnie działacz demokratyczny z czasów powstania styczniowego, ściśle związany z Krakowem od lat siedemdziesiątych.

Zginął śmiercią samobójczą Michał Bałucki (ur. 1837), komediopisarz.

 

 

1902 r.

Do Krakowa przybył z Królestwa Feliks Dzierżyński, aktywny działacz SDKPiL. Po krótkim pobycie w mieście wyjechał, ale wrócił ponownie w r. 1905. Z jego przyjazdem wiązały się usiłowania stworzenia tu centrali wydawniczej SDKPiL.

Antoni Madeyski wyrzeźbił sarkofag z białego marmuru na grobie królowej Jadwigi w katedrze wawelskiej.

 

 

1903 r.

Po raz ostatni grała w gościnnym występie na scenie Teatru im. J. Słowackiego Helena Modrzejewska.

Kraków i okolice dotknięte zostały klęską powodzi, która spowodowała straty w wysokości 20 mil. koron. Dla zapobieżenia w przyszłości podobnym klęskom żywiołowym rozpoczęto budowę wałów wzdłuż koryta rzeki (zob. r. 1907).

 

 

1904 r.

Prezydentem miasta został dr Juliusz Leo, profesor UJ (funkcję prezydenta pełnił do r. 1918). Przyczynił się do powstania tzw. „Wielkiego Krakowa" (zob. r. 1909).

Uruchomiona została elektrownia miejska. Niektóre gmachy w mieście posiadały już wcześniej oświetlenie elektryczne (np. Teatr im. J. Słowackiego od r. 1893), uzyskiwane przez zainstalowanie osobnych dynamomaszyn.

W lipcu odbył się w Krakowie uroczysty pogrzeb Heleny Modrzejewskiej zmarłej w Stanach Zjednoczonych.

 

 

1905 r.

Przez cały rok oraz lata następne cała Galicja i Kraków znajdowały się pod wpływem REWOLUCJI BURŻUAZYJNO - DEMOKRATYCZNEJ w Rosji i w Królestwie Polskim. Wiadomości zza kordonu radykalizowały atmosferę pełną konfliktów, wynikających z walki o reformę prawa wyborczego i o demokratyzację rządów w Galicji.

2 lutego miała miejsce wielka demonstracja uliczna, w trakcie której około 30 000 manifestantów domagało się demokratyzacji życia politycznego. Demonstracje powtórzyły się jeszcze dnia 15 i 22 października, gromadząc znów po 5000 — 10 000 ludzi.

14 lutego odbyła się premiera sztuki Maksyma Gorkiego Na dnie.

W październiku powstał (i istniał do r. 1912) kabaret literacki „ZIELONY BALONIK"; działali w nim: Tadeusz Boy-Żeleński, Karol Frycz, Jan August Kisielewski, Jan Stanisławski, Teofil Trzciński i in. Kabaret mieścił się w kawiarni zwanej „Jamą Michalikową".

Władze wojskowe przekazały miastu Zamek królewski na Wawelu. Od tego roku rozpoczęły się na Zaniku intensywne prace konserwatorskie, prowadzone przez Zygmunta Hendla i kontynuowane przez Adolfa Szyszko-Bohusza. W pierwszym rzędzie chodziło o odsłonięcie krużganków dziedzińca arkadowego.

Powstały Zakłady Sodowe „Solvay" w Borku Fałęckim, własność kapitału belgijskiego; już w r. 1912 liczyły one 350 robotników.

Zaczęto budować wokół Krakowa szereg nowych fortów, bardziej odpowiadających wymogom techniki wojennej, niż przestarzałe umocnienia z połowy XIX w.

W związku z częściową likwidacja fortyfikacji pochodzących z połowy XIX w. władze miejskie wykupiły od wojska tereny starego pasa fortyfikacyjnego od mostu Dębnickiego do ul. Długiej.

Zakłady Zieleniewskiego zostały przekształcone na spółkę akcyjną; w r. 1907 rozpoczęto budowę nowych gmachów fabrycznych przy ul. Grzegórzeckiej (dotąd mieściły się one przy ul. Krowoderskiej).

Powstał Klub Sportowy „Wisła".

 

 

1906 r.

W Krakowie została zaprowadzona automatyczna centrala telefoniczna, rozbudowana w okresie międzywojennym.

Zmarł Julian Klaczko (ur. 1826), znany pisarz i publicysta emigracyjny; w Krakowie przebywał 30 lat.

 

 

1907 r.

Prowadzone były roboty nad zabezpieczeniem brzegów Wisły; pracami objęto odcinki od Zwierzyńca do mostu Dębnickiego oraz między Kazimierzem a Podgórzem (bulwary kazimierskie). W latach 1907—12 uregulowano koryto Rudawy, kierując jej ujście do Wisły koło klasztoru Norbertanek.
Powstał Klub Sportowy „Cracovia".

Rozpisana została ankieta w sprawie uporządkowania Rynku krakowskiego (zob. r. 1962).

28 listopada zmarł znakomity poeta i malarz Stanisław Wyspiański (ur. 1869). Poeta pochowany został w grobach zasłużonych Na Skałce.

Zmarli: Karol Estreicher (ur. 1827), twórca Bibliografii polskiej, dyr. Biblioteki Jagiellońskiej (do r. 1905) i Julian Dunajewski (ur. 1822), prof. UJ i austriacki minister skarbu.

 

 

1908 r.

Rozpoczęto budowę mostu na Wiśle u wylotu ul. Starowiślnej; prace ukończono w r. 1913.

 

 

1909 r.

13 listopada sejm krajowy uchwalił przyłączenie do Krakowa kilkunastu okolicznych gmin. Stanowiło to formalną podstawę do powstania tzw. WIELKIEGO KRAKOWA. Obszar miasta wraz z włączonym później Płaszowem (w 1911) i Podgórzem (w 1915) zwiększył się z prawie 7 km2 i 50 000 mieszkańców w r. 1860 — do blisko 47 km2 i 180 000 mieszkańców w r. 1915.

 

 

1910 r.

Z inicjatywy profesora UJ Juliana Talko-Hryncewicza oraz Seweryna Udzieli powstało Muzeum Etnograficzne, znajdujące się od r. 1914 na Wawelu (dziś w ratuszu kazimierskim na placu Wolnica). Gromadziło ono, jako pierwsze w Polsce, zabytki kultury ludowej.

Józef Piłsudski oraz kierowany przez niego Związek Walki Czynnej zorganizował Związek Strzelecki, który w wypadku wojny pomiędzy Austro-Węgrami i Rosją walczyć miał przeciwko tej ostatniej.

15 lipca odsłonięty został pomnik Grunwaldzki (projekt Antoniego Wiwulskiego), wzniesiony na pamiątkę 500-lecia zwycięstwa Polaków nad Krzyżakami. Powstał on z fundacji Ignacego Paderewskiego i stanowił równocześnie wyraz protestu Krakowa przeciw germanizatorskim rządom pruskim w Poznańskiem. Pomnik został zburzony przez hitlerowców w r. 1939.

Przebudowany dworzec kolejowy w Krakowie uzyskał dzisiejszą postać.

17 listopada ukazał się pierwszy numer dziennika „Ilustrowany Kurier Codzienny", wydawanego przez Mariana Dąbrowskiego (zob. r. 1922).

 

 

1910—1911 r.

W jesieni 1910 r. doszło do zaburzeń młodzieży na Uniwersytecie Jagiellońskim, które doprowadziły do strajku studentów w dniu 29 stycznia 1911, połączonego z okupacją gmachu Collegium Novum. Zaburzenia te nosiły nazwę „Zimmermanniady" i miały wyraźnie antyklerykalny charakter, a skierowane były przeciw ks. Kazimierzowi Zimmermannowi, mianowanemu profesorem „chrześcijańskiej, nauki społecznej".

 

 

1911 r.

Powstała Szkoła Nauk Politycznych.

Zlikwidowana została kolej obwodowa (powstała w r. 1887—88, łącząca dworzec krakowski z Dębnikami, Bonarką i Płaszowem.

 

 

1912 r.

W Krakowie powstało pierwsze stałe kino „Uciecha" na miejscu działających dotąd dorywczo „iluzjonów". W kinie tym pod koniec lat dwudziestych XX w. wyświetlono pierwszy film dźwiękowy w Krakowie.

W lipcu przybył do Krakowa z Paryża WŁODZIMIERZ ILJICZ LENIN; mieszkał tu do wybuchu I wojny światowej (wyjeżdżając często do Poronina). Pobyt w Krakowie umożliwiał mu kierowanie ruchem rewolucyjnym w Rosji oraz redagowanie dziennika „Prawda", wychodzącego w Petersburgu. W jego mieszkaniu (początkowo ul. Królowej Jadwigi 32, później Lubomirskiego 49, dziś Frycza Modrzewskiego) mieściło się Biuro Zagraniczne Socjaldemokracji Rosyjskiej (SDPRR) i odbywały się ważne narady z przybywającymi z Rosji działaczami (styczeń, marzec i październik 1913 r.). W Krakowie Lenin dwukrotnie występował publicznie: w kwietniu 1913 wygłosił odczyt „Ruch robotniczy w Rosji a socjaldemokracja" (przy ul. Szewskiej 16), a w marcu 1914 — „Rosyjska Socjaldemokracja a kwestia narodowa" (w lokalu młodzieżowej organizacji „Spójnia").

Powstały „Warsztaty krakowskie — Sztuka Stosowana", projektujące i produkujące estetyczne przedmioty codziennego użytku.

 

 

1913 r.

Na Krowodrzy otwarto kolejowy dworzec towarowy.

Restauracja wieży wyższej kościoła Mariackiego.

 

 

1914 r.

W czerwcu do Krakowa przybył Józef Korzeniowski (Conrad).

1 sierpnia wybuchła PIERWSZA WOJNA ŚWIATOWA, trwająca do listopada 1918 r.

1914 r. — Kraków stal się bazą wypadową dla oddziałów legionowych, które stąd wymaszerowały (6 sierpnia), kierując się w głąb Królestwa.

16 sierpnia w Krakowie utworzył się Naczelny Komitet Narodowy kierowany przez prezydenta Krakowa Juliusza Lea; była to instytucja polityczna, reprezentująca koncepcję związania sprawy polskiej z Austro-Węgrami.

W listopadzie w obliczu rozpoczętej wielkiej ofensywy rosyjskiej i ewentualności oblężenia Krakowa część ludności miasta została ewakuowana (głównie do Czech i Austrii). W dniu 8 listopada wyjechał stąd również NKN. Bitwa, toczona na wschód i północny wschód od miasta, rozstrzygnięta została jednak na korzyść wojsk austro-węgierskich, a Rosjanie zostali odparci.

 

 

1915 r.

Zwycięstwo wojsk mocarstw centralnych pod Gorlicami doprowadziło do całkowitego załamania rosyjskiego frontu wojennego; całe Królestwo Polskie zostało zajęte przez Niemców i Austriaków. Krakowowi przestało zagrażać bezpośrednie niebezpieczeństwo.

 

 

1916 — 1917 r.

W latach tych nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji materialnej ludności, spowodowane przedłużaniem się wojny. W r. 1917 doszło do pierwszych wystąpień antywojennych (26 listopada), a w r. 1918 do manifestacji ludności, domagającej się utworzenia niepodległego państwa polskiego.

 

 

1918 r.

14—15 stycznia wybuchły w Krakowie rozruchy spowodowane brakiem żywności; manifestujący zdemolowali szereg sklepów żywnościowych.

17 stycznia wielka demonstracja antywojenna na Rynku.

W lutym (10, 12, 18, 20) miały miejsce dalsze demonstracje ludności; jedna z nich zakończyła się zdemolowaniem dworca kolejowego oraz konsulatu niemieckiego.

Załamanie się wojskowe Austro-Węgier i rozprzężenie wewnętrzne wielonarodowościowego państwa spowodowało powołanie do życia w Krakowie w dniu 27 października Komisji Likwidacyjnej dla Galicji i Śląska, w której skład weszło 23 posłów polskich do Rady Państwa. Na czele Komisji stanęli m. in. reprezentanci socjalistów i ludowców Ignacy Daszyński i Wincenty Witos.

31 października wojska polskie dowodzone przez pułkownika Bolesława Roję rozbroiły oddziały austriackie, znajdujące się w mieście; zlikwidowano wszelkie urzędy zaborcze i symbole austriackiego panowania. KRAKÓW BYŁ WOLNY.

 

 

 

 

[Home] [Historia] [Zabytki] [Tradycje] [Okolice] [Artykuły cz. I] [Artykuły cz. II] [Artykuły cz. III] [Galerie] [Kalendarz dziejów ..] [Pradzieje] [Przed lokacją] [Lokacja] [Rozkwit] [Złoty wiek] [Schyłek świetności] [Upadek] [Oświecenie] [Zwątpienie i nadzieja] [Pozorne państwo] [Panowanie austriackie] [Druga Rzeczpospolita] [Okupacja]