Kraków - moje miasto

Witryna w budowie

Strona umieszczona na serwerze darmowych kont Friko.pl

BuiltWithNOF
Wawel - intro

VIII. W CZASACH OŚWIECENIA (1764— 1794)

Zamieszczone poniżej informacje i wybrane ryciny pochodzą z książki “Kalendarz dziejów Krakowa”. Autor: Mirosław Frančić, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964 r.

 

 

 

Przysięga T. Kościuszki na Rynku

 

Przysięga T. Kościuszki na Rynku

Stosunkowo późno włączył się Kraków w nurt głębokich przemian, zwanych polskim oświeceniem. Nieśmiałe próby podniesienia gospodarczego zostały brutalnie przerwane przez wojnę lat 1768— 1772, a zwłaszcza przez pierwszy rozbiór Polski, który spowodował, że Kraków stał się miastem nadgranicznym, oderwanym od swego południowego zaplecza. Tym bardziej zadziwiająca jest dążność do poprawy sytuacji na zewnątrz i na wewnątrz miasta w ciągu ostatniego dwudziestolecia Rzeczypospolitej szlacheckiej. Mimo licznych trudności usiłowania te objęły zarówno administrację (m. in. połączenie Krakowa z sąsiednimi miejscowościami), jak i produkcję (powstanie nowego typu przedsiębiorstw — manufaktur), zarówno szkolnictwo (reforma Akademii), jak i wymianę handlową. W Krakowie po raz pierwszy zabrzmiało hasło insurekcji kościuszkowskiej — łączenia walki o niepodległość narodu z walką o wolność społeczną.

 

 

 

1764 r.

Królem Polski został wybrany STANISŁAW AUGUST PONIATOWSKI (panował 1764—1795); nie koronował się na Wawelu, lecz w kolegiacie św. Jana w Warszawie.

Magistrat krakowski stwierdził, że w ciągu 64 lat w XVIII stuleciu wydał na opłaty różnym wojskom l 724 774 zł (tj. przeciętnie 27 000 zł rocznie); ta zawrotna suma równała się przeszło 7 mil. kg zboża.

 

 

1765 r.

Na Zamku otwarta została mennica, tłocząca pierwsze od 80 lat monety polskie (poprzednia mennica krakowska, wówczas jedyna w Polsce, zamknięta została w r. 1685), funkcjonowała do r. 1768.

Biskup krakowski Kajetan Sołtyk otrzymał od papieża pełnomocnictwo na przeprowadzenie wizytacji Akademii, w wyniku której zreformował w r. 1767 naukę matematyki.

 

 

1768 r.

Na mocy postanowienia sejmowego przeznaczono 30 000 zł. rocznie ze skarbu królewskiego na odnowienie Zamku.

Urodził się Michał Stachowicz (zm. 1825), malarz.

W lutym zawiązała się konfederacja barska (1768—72). Walczące przeciw wojskom rosyjskim luźne partie konfederackie znalazły swą bazę terytorialną w południowo-zachodniej Małopolsce. W tej sytuacji Kraków urastał do roli ważnego punktu militarnego.

21 czerwca do miasta wkroczyły oddziały konfederackie; mieszczaństwo krakowskie poparło konfederatów.

22 czerwca odparto atak wojsk rosyjskich na bramę Floriańską; tradycja przekazała nazwisko pasamonnika, Marcina Oracewicza, który celnym strzałem miał zabić dowódcą rosyjskiego, Panina.

23 czerwca powstał komitet mieszczan, jak gdyby mieszczańskich konsyliarzy konfederacji; na jego czele stanął prezydent miasta Jan Chrystian Jüngligk.

Pod koniec czerwca i na początku lipca czyniono gorączkowe przygotowania obronne przy wielkim zapale pospólstwa.

27 lipca zaczęło się OBLĘŻENIE KRAKOWA przez wojska rosyjskie; załoga miasta liczyła ok. 2000 głów.

5 sierpnia spłonął Kleparz, Lubicz i Wesoła, 6 — Garbary i młyny królewskie, 7 — Piaski i Biskupie, 10 — Smoleńsk; potem nastąpił szturm oddziałów rosyjskich na miasto.

17 sierpnia miasto skapitulowało; zaczęła się okupacja rosyjska w Krakowie.

 

 

1769 r.

Przeciw wojskom rosyjskim zorganizowano spisek studentów; został on wykryty i zlikwidowany.

W Krakowie ukazało się na krótko trzecie z kolei pismo periodyczne — „Krakowskie Kointelligencje". Wydawał je Jan Bogumił Hebold i Dawid Gesink.

We wrześniu załoga rosyjska opuściła miasto, do którego wkroczyli konfederaci (ok. 2000 ludzi).

Na początku listopada konfederaci bez specjalnych powodów wyszli z Krakowa, który ponownie został zajęty przez Rosjan pod dowództwem gen. Drewicza.

 

 

1769 —1770 r.

 W ciągu zimy konfederaci kilkakrotnie niepokoili załogę rosyjską w Krakowie.

 

 

1770 r.

 W Tyńcu powstał warowny obóz konfederatów.

 

 

1770 r.

Powstała drukarnia Ignacego Grebla, czołowa drukarnia krakowska w ostatnich latach Rzeczypospolitej; od r. 1789 prowadził ją Grebel-syn, a w r. 1807 nabył ją Józef Matecki.

 

 

1772 r.

W nocy z 2 na 3 lutego oddział konfederatów pod dowództwem Francuza Vioménila młodszego zajął Zamek, wchodząc tam nie używanym kanałem. Kilka dni później wojsko rosyjskie w sile ok. 5000 ludzi pod wodzą gen. Suworowa rozpoczęło oblężenie Zamku obsadzonego przez 1000 konfederatów. 24 lutego przerwana została komunikacja między Wawelem a Tyńcem i nieprzyjaciel przystąpił do ataków, wspieranych artylerią. Brak żywności i duża ilość rannych zmusiły konfederatów do podpisania kapitulacji (24 kwietnia) i opuszczenia Zamku (26 kwietnia).

5 sierpnia podpisana została w Petersburgu konwencja rozbiorowa, pieczętująca PIERWSZY ROZBIÓR POLSKI. Austria zajęła Małopolskę do Wisły, wskutek czego Kraków stał się miastem nadgranicznym.

 

 

1773 r.

15 lutego do Krakowa i na Kazimierz wkroczyły oddziały austriackie; równocześnie do r. 1778 w mieście pozostał jeszcze garnizon rosyjski.

Korzystając z niejasności traktatu rozbiorowego, ustalającego północną granicę zaboru austriackiego na Wiśle, Austria zaanektowała również Kazimierz, który okupowała do r. 1776.

 

 

1775 r.

Powódź w zimie połączona z zerwaniem mostu na Wiśle.

Na mocy konstytucji z r. 1764 powołano do życia krakowską Komisję Boni Ordinis („dobrego porządku"), która skontrolowała stan kasy miejskiej i rachunków oraz zreorganizowała działalność instytucji miejskich, powołując m. in. departament ekonomii (administracja majątkiem miejskim) oraz departament policji (sprawy porządkowe w mieście). Komisja Dobrego Porządku dla m. Kazimierza powstała dopiero w r. 1786.

 

 

1777 r.

Do Krakowa przybył w charakterze wysłannika Komisji Edukacji Narodowej HUGO KOŁŁĄTAJ (1751—1812) i dokonał postępowej reformy szkół Nowodworskich.

 

 

1778 r.

W Krakowie powstała pierwsza loża wolnomularska „Karola pod trzema hełmami" (zob. r. 1787).

Kołłątaj zreformował wydział filozoficzny Uniwersytetu, a w r. 1779 przedstawił całościowy projekt REFORMY AKADEMII, od r. 1780 stopniowo wprowadzany w życie. Została ona przemianowana na Szkołę Główną Koronną, która sprawowała nadzór nad całym szkolnictwem Średnim w Koronie oraz kształciła nauczycieli. Z unowocześnieniem systemu nauczania, wprowadzeniem języka polskiego i" przedmiotów matematyczno-przyrodniczych szły w parze zmiany organizacyjne (zamiast 4 kolegiów — 2: fizyczne i moralne). Z krakowską Szkołą Główną związane są — prócz Kołłątaja, jej pierwszego rektora — nazwiska: matematyka i astronoma Jana Śniadeckiego, mineraloga i przyrodnika Jana Jaśkiewicza, ekonomisty Antoniego Popławskiego i innych.

 

 

1779 r.

Ukazała się praca prof. medycyny Rafała Czerwiakowskiego Wywód o narzędziach cyrulickich.

Karol de Hefern, austriacki inżynier, kreśli plan przyszłego miasta Josephstadt (Podgórze) (zob. r. 1784).

 

 

1779 r.

Początek wykładów zreformowanego wydziału medycznego w Kolegium św. Barbary przy Małym Rynku.

Obok kościoła św. Barbary powstał pierwszy w Polsce szpital kliniczny, założony przez wybitnego lekarza Andrzeja Badurskiego. W r. 1787 szpital został przeniesiony do budynku poklasztornego na Wesołej.

 

 

1779 r.

Kompania aktorów Henkowskiego wystawiła komedię w pałacu Spiskim.

30 września na otwarciu zreformowanego Kolegium Fizycznego Jan Śniadecki wygłosił mowę pt. „Pochwała Mikołaja Kopernika".

Na pierwszą w Polsce katedrę chemii powołany został Jan Jaśkiewicz.

 

 

1783 r.

Stanisław August własnym sumptem wystawił sarkofag Jana III.

Ukazało się w Krakowie dzieło Jana Śniadeckiego: Rachunku algebraicznego teoria przystosowana do geometrii linii krzywych.

Na Wesołej powstał Ogród Botaniczny Szkoły Głównej Koronnej, obok niego — gabinet mineralogiczny; kierownikiem obydwóch instytucji został Jan Jaśkiewicz.

Z funduszów biskupa Kajetana Sołtyka (50 000 zł) została przeprowadzona restauracja wieży ratuszowej, która przybrała postać dzisiejszą.

W roku tym Kraków „żył" sprawą biskupa Kajetana Sołtyka, usuniętego od obowiązków biskupich z powodu choroby umysłowej (zm. 1788). W charakterze administratora diecezji przybył do Krakowa ks. Michał Poniatowski, brat królewski, za którego sprężystych rządów zlikwidowano w Krakowie cały szereg upadających zakonów.

 

 

1784 r.

26 lutego cesarz austriacki Józef II podniósł PODGÓRZE (Josephstadt) do rangi wolnego miasta. W celu ściągnięcia kolonistów gwarantowano osiadającym w tym mieście 30-letnią wolniznę od podatków państwowych i 10-letnią od miejskich. W r. 1782 Podgórze liczyło 108 domów, w r. 1808 otrzymało własny herb; formalne połączenie z Krakowem nastąpiło dopiero w r. 1915.

W styczniu, lutym i kwietniu przeprowadzono udałe eksperymenty z balonem na Wesołej. Inicjatorami byli uczeni krakowscy: Jan Śniadecki, Jan Szaster, Jan Jaśkiewicz i Franciszek Scheidt. Balon wzniósł się na wysokość około 4700 m i utrzymał się w powietrzu przez 33 minuty.

 

 

1784 r.

Ukazało się czasopismo „Zbiór Wiadomości Tygodniowych", druk Ignacego Grebla.

 

 

1785 r.

W sierpniu przeżywał Kraków lekkie trzęsienie ziemi.

Ks. Michał Sołtyk wydał cenne dzieło Series Monumentum Ecclesiae Cathedralis, zawierające szereg napisów nagrobnych, znajdujących się wówczas w katedrze.

Z inicjatywy H. Kołłątaja przeprowadzony został szereg pomiarów miasta i najbliższych okolic; w ich wyniku powstał pierwszy plan Krakowa (tzw. plan Kołłątajowski). W r. 1787 geometra Dominik Pucek sporządził pierwszy plan Rynku krakowskiego.

 

 

1786 r.

Kraków dwukrotnie przeżywał trzęsienie ziemi: 27 lutego i 3 grudnia; w czasie tego drugiego zarysowało się sklepienie kościoła św. Katarzyny.

Silne mrozy rozpoczęły się w Krakowie już w październiku.

Ukazała się praca Franciszka Scheidta, prof. Szkoły Głównej: O elektryczności uważanej w ciałach ziemskich i atmosferze.

Zakończenie rektoratu Hugona Kołłątaja w Akademii; następcą jego został Feliks Oracewicz.

Na Kazimierzu powstała manufaktura sukienna, prowadzona przez ks. W. Sierakowskiego. W r. 1788 przeniesiona została do Krakowa i umieszczona w „domu poprawy" przy ul. Szpitalnej. Istniała w charakterze „manufaktury żebrackiej" (tj. zatrudniającej jako robotników złapanych na ulicach miasta żebraków) do r. 1792. Przypuszczalnie ok. r. 1795 ks. Sierakowski wznowił swe przemysłowe poczynania.

 

 

1787 r.

Powstała nowa loża wolnomularska „Przesąd zwyciężony".

Kierownikiem katedry mechaniki Szkoły Głównej został Feliks Radwański (1756—1826), późniejszy senator Wolnego Miasta.

Na skutek starań Jana Śniadeckiego powstało obserwatorium astronomiczne na Wesołej; budynek projektował Feliks Radwański (zob. r. 1858).

W czerwcu przybył do Krakowa król Stanisław August, uroczyście witany przez mieszkańców. Zamieszkał na Zamku, którego pewne partie niedawno zostały odnowione. Zwiedził budynki Szkoły Głównej. Na Zamku odbył się także bal, urządzony przez króla dla mieszczaństwa krakowskiego, które z kolei podejmowało monarchę w Sukiennicach. Rada miejska przedstawiła królowi szereg swych dezyderatów, zebranych w specjalnie wydrukowanym memoriale.

 

 

1789 r.

Podczas obrad Sejmu Czteroletniego w dniu 23 listopada doszło w Warszawie do pierwszego politycznego wystąpienia mieszczaństwa. Był to zjazd przedstawicieli 141 miast polskich, którzy doręczyli królowi i stanom sejmującym swe postulaty. Z tej akcji wyłamał się Kraków, który przesłał osobny memoriał.

Wykonany został grobowiec biskupa Kajetana Sołtyka w katedrze; projektował go Dominik Merlini, wykonał Piotr Aigner.

 

 

1790 r.

W dniach od 5 do 7 września bawił przejazdem w Krakowie Johann Wolfgang Goethe; celem podróży związanej z jego zainteresowaniami mineralogicznymi była Wieliczka.

 

 

1791 r.

W marcu Tadeusz Czacki wizytował Zamek; z pomocą architekta Józefa Lebruna otworzył m. in. grób Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta. Równocześnie dokonał spisu klejnotów, znajdujących się w skarbcu koronnym.

17 kwietnia sejm przegłosował „Prawo o miastach", stanowiące doniosły krok w rozwoju sprawy miejskiej w Polsce. Mieszczanom przyznano szereg praw, zastrzeżonych dotąd dla szlachty. Niektóre miasta królewskie, w tym Kraków, otrzymały prawo wysyłania na sejm plenipotentów miejskich.

Na wieść o uchwaleniu Konstytucji 3 maja doszło do patriotycznych manifestacji mieszczaństwa, a wielu reprezentantów szlachty województwa krakowskiego, w tym również gen. Józef Wodzicki dowodzący stacjonującą w Krakowie dywizją małopolską, wpisało się do ksiąg miejskich.

W sierpniu nastąpiła LIKWIDACJA ROZBICIA ADMINISTRACYJNEGO krakowskiego ośrodka miejskiego; trzy odrębne dotąd miasta: Kraków, Kazimierz i Kleparz oraz szereg jurydyk, posiadających odrębną strukturę organizacyjną, połączono w jedno miasto, stwarzając podstawy do jego dalszego rozwoju. W r. 1792 podzielono je na 4 cyrkuły: Śródmieście, Kazimierz, Garbary i Kleparz z Krowodrzą.

We wrześniu nastąpiły wybory plenipotentów miejskich na sejm.

 

 

1792 r.

We wrześniu, w wyniku przegranej wojny z Rosją w r. 1792 oraz zwycięstwa Targowicy, wojska rosyjskie wkroczyły do Krakowa.

 

 

1792 —1794 r.

Okupacja rosyjska; garnizon liczył początkowo 600, a później 300 żołnierzy. Było to poważne obciążenie i tak ubogiego miasta.

 

 

1793 r.

W styczniu nastąpił DRUGI ROZBIÓR POLSKI; ostatni sejm polski, sejm grodzieński, zlikwidował wszystkie postępowe zdobycze Konstytucji 3 maja.

We wrześniu odbył się w Podgórzu (na terenie austriackim) zjazd przedstawicieli organizacji konspiracyjnych w kraju oraz środowisk emigracji politycznej, reprezentowanych przez Tadeusza Kościuszkę. Zjazd ujawnił istnienie organizacji patriotycznej również na terenie Krakowa; w jej skład wchodzili niektórzy profesorowie Szkoły Głównej, nieco studentów, przedstawiciele wojska i mieszczan.

 

 

1794 r.

POWSTANIE KOŚCIUSZKOWSKIE.

23 marca wojska rosyjskie opuściły Kraków w związku z działaniami przeciwko brygadzie gen. Madalińskiego.

24 marca do Krakowa przybył Kościuszko, po którego stronie opowiedziały się oddziały wojska polskiego stacjonowane w mieście. Tego dnia Kościuszko złożył przysięgę na Rynku, a niebawem rozpoczęła się gorączkowa działalność organizacyjna: powołanie do życia Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej, mobilizacja wojska, rozbudowa fortyfikacji rozpoczętych w latach 1790—92.

5 kwietnia miasto przyjęło radośnie wiadomość o zwycięstwie wojsk powstańczych pod Racławicami. W dniach następnych mieszkańcy Krakowa, zdani na własne siły, wykazywali dużo zapału i patriotyzmu; rozpoczął działanie sąd kryminalny, który skazał 31 maja na ścięcie ks. Dziewońskiego, oskarżonego o szpiegostwo na rzecz Rosji.

W czerwcu pod Kraków zbliżył się korpus pruski. Dowódca załogi polskiej, gen. Józef Wieniawski, mimo że dysponował 1000 żołnierzy i dochodzącym do 4000 ludzi pospolitym ruszeniem mieszczańskim — nie bronił miasta, lecz uciekł na Podgórze.

15 czerwca nastąpiła kapitulacja Krakowa i początek półtorarocznej okupacji pruskiej (trwała do 4 stycznia 1796).

W czerwcu wyszły dwa pierwsze numery „Gazety Krakowskiej"; wydawcą był Jan Maj, księgarz i członek ugrupowań konspiracyjnych (zob. r. 1796).

 

 

 

 

[Home] [Historia] [Zabytki] [Tradycje] [Okolice] [Artykuły cz. I] [Artykuły cz. II] [Artykuły cz. III] [Galerie] [Kalendarz dziejów ..] [Pradzieje] [Przed lokacją] [Lokacja] [Rozkwit] [Złoty wiek] [Schyłek świetności] [Upadek] [Oświecenie] [Zwątpienie i nadzieja] [Pozorne państwo] [Panowanie austriackie] [Druga Rzeczpospolita] [Okupacja]